artikel

Ventilatie niet langer sluitstuk in de begroting

ventilatie

Nu er steeds meer luchtdicht gebouwd wordt, is ventilatie een component die de hele bouwketen inclusief installateurs aangaat. Ook in nieuwe regelgeving krijgt ventilatie meer aandacht. Volkomen terecht, aldus Erik van Heuveln en Harm Valk, experts op het gebied van ventilatiesystemen in de woningbouw.

Ventilatie niet langer sluitstuk in de begroting

Tekst: Marion de Graaff

“Mensen staan pas stil bij de kwaliteit van de binnenlucht als er iets niet goed is”, stelt Erik van Heuveln. “Als het stinkt, te warm of te koud is, als ze er sloom van worden, hoofdpijn of prikogen krijgen, en ga zo maar door. Dan denken ze pas aan ventileren. Terwijl je er met een goed werkend ventilatiesysteem juist voor zorgt dat het niet zover komt.”
Van Heuveln is algemeen directeur van Zehnder Group Nederland, voorzitter algemeen en dagelijks bestuur van de Vereniging Leveranciers van Luchttechnische Apparaten (VLA) en voorzitter van de NEN Normcommissie ‘Klimaatbeheersing in Gebouwen’.

 

Belang goede ventilatie

Vast staat dat ventilatie steeds belangrijker wordt, zeker in relatie tot energiezuinig bouwen, zegt Harm Valk, partner/senior adviseur bij Nieman Raadgevende Ingenieurs. “Het belang van goede ventilatie wordt enorm onderschat. Er staan regelmatig artikelen in de krant over bewoners van nieuw opgeleverde of gerenoveerde woningen die klachten hebben over hun ventilatiesysteem. Dat is grotendeels een kwestie van perceptie: mensen zien snel haken en ogen aan een nieuw systeem. Maar als je gaat meten blijkt de luchtkwaliteit in bestaande woningen helemaal niet zo goed als vaak gedacht. Daarbij leeft het idee dat buitenlucht door onder andere auto’s en industrie minder schoon is dan de lucht die al binnen is. Dat is onzin: lucht in een ruimte is binnen de kortste keren ongezond als er niet actief geventileerd wordt.”

 

Voldoende ventileren

“Vanuit het energieoogpunt wordt nogal eens tegen de ondergrens aan geventileerd, met alle gevaar van dien”, constateert Van Heuveln. “Ventilatie is van levensbelang. Minimaal ventileren is soms net genoeg, maar ventileer je in een luchtdicht gebouwde woning niet of niet voldoende, dan ontstaat er binnen de kortste keren een ziekmakend binnenklimaat. Vergelijk het maar met een plastic tas over je hoofd, zo erg is het.”
“Het is prachtig dat er luchtdicht en energieneutraal gebouwd wordt, dit vereist echter wel een goed ingeregeld ventilatiesysteem. Mijn standpunt is: ventileer ruimhartig voor een optimale luchtkwaliteit. We moeten de handen ineen slaan om dat besef uit te dragen, zowel in de branche als richting eindgebruikers. En fabeltjes, bijvoorbeeld dat je met balansventilatie geen raam open zou mogen zetten, moeten zo snel mogelijk de wereld uit.”

 

Geluid ventilatiesysteem

Bij een gezond en comfortabel binnenklimaat is geluid een belangrijk issue. Van Heuveln: “De woningen van nu zijn zo goed geïsoleerd dat er nauwelijks of geen geluid van buiten naar binnen komt. En dus wordt een geluidsbron in een ruimte sneller als storend ervaren. Ook die kenmerken – gezonde lucht, geen geluidsoverlast – kunnen hand in hand gaan. Misschien zijn er dan wat aanpassingen nodig zoals geluiddempende materialen of ruimere luchtkanalen. Maar als het comfort en de luchtkwaliteit voor de eindgebruiker voorop staan, is het logisch dat die aanpassingen worden gedaan.”
Harm Valk weet ook dat het aspect geluid een bottleneck kan zijn bij een ventilatiesysteem. “Maar”, zo zegt hij, “gelukkig zijn leveranciers daarmee aan de slag gegaan en de nieuwste generatie ventilatiesystemen presteert heel goed. De norm is nu 30 dB, en ik denk dat dat in de toekomst nog iets aangescherpt gaat worden. De ventilatie-unit is niet als enige verantwoordelijk voor geluid, het heeft ook te maken met het ontwerp van het systeem, met de ventielen en de roosters, en met de diameters van de kanalen.”

 

Eisen en normen handhaven

“Wat aan de voorkant van een bouwtraject op papier wordt geclaimd, moet aan de achterkant ook waargemaakt worden”, zegt Van Heuveln. Om dat te bevorderen is het goed dat er niet alleen eisen en normen worden opgesteld, maar dat ze ook gehandhaafd gaan worden. Door steeds meer gebruik te maken van data is dat mogelijk. Het gebruikersgedrag is daarin eigenlijk de enige onzekere factor, al het andere is meetbaar en beïnvloedbaar.

Installateurs op sleutelpositie

“Het vergt wel een andere aanpak en een nieuwe bewustwording. Communicatie is daarbij onmisbaar. Ik zie installateurs als de grote helden van de klimaattransitie. Ze nemen namelijk een sleutelpositie in tussen de leverancier en de eindgebruiker. Ze adviseren, ontwerpen, installeren, leveren op, lichten toe, én doen ook nog eens het onderhoud. Wij willen installateurs faciliteren om kennis te delen, want zij kunnen het verschil maken!”

Ik zie installateurs als de grote helden van de klimaattransitie

Ruimte opeisen voor ventilatie

Harm Valk is het daar roerend mee eens. “De bouwketen moet zich actief opstellen om van hoogwaardige ventilatie de standaard te maken. De installateur kan daar een grote rol in spelen door in een vroeg stadium mee te praten en ruimte op te eisen voor dat goed werkende ventilatiesysteem. ‘Denk als een parketlegger’, zeg ik wel eens. Zo iemand gaat echt geen mooie houten vloer leggen als de luchtvochtigheid van een ondervloer niet goed is, want daar zou hij problemen mee krijgen. Zo zou een installateur ook moeten denken. Alleen als aan de randvoorwaarden is voldaan, kan hij een goed ventilatiesysteem leveren, en dat gesprek moet gevoerd worden.”
“Bij bouwbedrijven die zelf woningconcepten ontwikkelen, zie je dat besef groeien, en dat is ook een trend. Door ventilatie direct mee te nemen kan er efficiënt gebouwd worden, met een optimaal werkend systeem als resultaat. Een pure win-win situatie dus, die ook voor de toekomstige bewoners goed uitpakt.”

 

Integreren ventilatiesysteem

“Ventilatie is tegenwoordig een vast onderdeel van een woning of gebouw, ook in het geval van renovatie. Bij nieuwbouw gaan we steeds vaker toe naar het integreren van het ventilatiesysteem in het bouwplan”, aldus Van Heuveln.
Harm Valk ziet dat ook: “Het is een positieve ontwikkeling dat alle onderdelen tegenwoordig als één geheel worden gezien, en dat komt een ventilatiesysteem ten goede. Het is best lastig om van allerlei losse componenten een goed werkend systeem te maken, en dat in te moeten passen in bestaande een situatie. Een ventilatie-unit die goed scoort op energiezuinigheid kan met een (te) krap leidingsysteem echt niet optimaal functioneren. Dat is zonde.”
“De wet kwaliteitsborging voor het bouwen is aangenomen en houdt in dat allerlei punten niet alleen vooraf op papier moeten kloppen, maar bij de oplevering ook beoordeeld gaan worden. Dat is een stok achter de deur voor integraal werken. Er is eveneens een nieuwe norm voor ventilatie in de maak waarbij systeembeoordeling een plek gaat krijgen. Het puur scoren op kosten en EPC-punten is dan hopelijk verleden tijd.”

 

Energiezuinigheid en luchtkwaliteit

Bij ventilatie is een bekend struikelblok de aanname dat het aanvoeren, zuiveren en afkoelen dan wel verwarmen van lucht veel energie kost en dus niet lijkt te passen in de trend van energiezuinig bouwen en wonen. Valk: “Maar als je het belang van een goed binnenklimaat inziet, dan haal je ruim voldoende lucht binnen op de plek waar je het nodig hebt. Bij vraaggestuurd ventileren meet je de luchtkwaliteit aan de hand van bijvoorbeeld CO2 of relatieve vochtigheid, op basis waarvan de techniek haar werk doet. Dat betekent dat er soms meer lucht wordt toegevoegd dan met handmatige bediening gebeurt, en op andere momenten juist minder.”

 

Kosten nog leidend

“Maar, inderdaad, op het gebied van kwaliteit in de praktijk is nog een wereld te winnen. Dat wil zeggen, alle leveranciers bieden zeer hoogwaardige, energiezuinige systemen aan, maar de markt is er nog niet altijd klaar voor. Het wordt al snel als ‘duur’ afgedaan, maar het is natuurlijk niet gek dat een hoogwaardig technisch apparaat vol sensoren meer kost dan een afzuigboxje of een standaard gevelrooster. Er wordt nog veel te veel naar de kosten gekeken, terwijl de luchtkwaliteit bovenaan zou moeten staan. Daar zit de uitdaging. Ventilatie anno nu vergt een andere benadering.”

 

Vraaggestuurde ventilatie

De verschuiving van centrale naar vraaggestuurde ventilatie is al een tijd gaande, en mag daarom van Erik van Heuveln geen trend meer heten. “Bovendien zijn systemen niet zo duidelijk te scheiden in centraal of vraaggestuurd, er zijn ook combinaties mogelijk. Vraaggestuurd is mooi, omdat je uitgaat van een behoefte. Als reden wordt vaak aangevoerd dat dat zo lekker energiezuinig zou zijn. Energiezuinig is heel goed, maar dat moet niet ten koste gaan van de luchtkwaliteit. Het kán hand in hand gaan. We werken er – als bedrijf, vereniging en commissie – hard aan om van die combinatie een trend te maken.’

 

Ventilatie en BENG-eisen

“Gelukkig staan ventilatiesystemen volop in de belangstelling, onder andere in de nieuwe BENG-eisen. In de eerste BENG-eis wordt een aparte eis aan de gebouwschil gesteld, waarbij een standaard ventilatiesysteem wordt meegerekend waar de bouwer/installateur geen invloed op heeft. Over die eerste BENG-eis is veel discussie geweest, maar eigenlijk is de tweede BENG-eis veel belangrijker. Ventilatie gaat daarin een grote rol spelen en er zijn strenge normen opgesteld. Prima hoor, met het oog op de energieneutrale toekomst. Alles moet uit de kast, en geavanceerde ventilatiesystemen leveren een grote bijdrage om aan de BENG-eisen te kunnen voldoen.”

 

Nieuwe indeling ventilatiesystemen

“Iets anders is dat er op dit moment een nieuwe systeemindeling in de maak is, die ook Europees wordt afgestemd. De indeling in ABCD met allerlei toevoegingen leidt tot misverstanden. Het gaat om de samenhang tussen de componenten, en dat is bij de nieuwe indeling het uitgangspunt.”
“De tijd dat ventilatie het sluitstuk van de begroting was, is definitief voorbij, dat kan echt niet meer”, besluit Erik van Heuveln.

 

Reageer op dit artikel