artikel

Hotspots in drinkwaterinstallaties voorkomen

sanitair

Er is in Nederland geen techneut, adviseur, werkvoorbereider of loodgieter te vinden die theoretisch niet weet wat een hotspot is. Waarom zijn hotspots in drinkwaterinstallaties dan toch zo moeilijk te voorkomen?

Hotspots in drinkwaterinstallaties voorkomen

Tekst: Henk Peelen, Hydroscope

Hoewel de theorie rondom hotspots in gebouwen duidelijk is, blijken hotspots in sommige situaties niet of nauwelijks te voorkomen. En als deze ontstaan, is het bovendien vaak niet mogelijk om een installatie dan maar niet op te leveren of de kosten bij de veroorzaker neer te leggen.

Oorzaken van hotspots

Hieronder een paar praktijksituaties waardoor ondanks alle heldere voorschriften toch hotspots blijven ontstaan.

  • Temperatuur te hoog in nieuwbouw met aardwarmte en afleversets. Dit soort complexen koelt nooit af, water is dus altijd aanwezig in een omgeving van minimaal 22°C. Rondom afleversets en in de vloeren van iedere badkamer zijn bovendien waardes boven de 25°C (ontwerptemperatuur badkamer).
  • Legionellarisicoanalyse gebeurt in opdracht van aannemer/opdrachtnemer. Bij de oplevering van nieuwbouw moet er een Legionellarisicoanalyse uitgevoerd worden in opdracht van de aannemer/opdrachtnemer. Dit zou eigenlijk of door de inspecteur van het waterleidingbedrijf gedaan moeten worden, of in opdracht van de opdrachtgever. Deze laatste heeft de voorkeur, want de opdrachtgever draait op voor de herstelkosten na de garantieperiode en kan maar beter een scherpe eerste analyse van zijn nieuwe gebouw ontvangen.
  • Het moment van legionellarisicoanalyse bij nieuwbouw is ongelukkig. Het beheersplan moet aanwezig zijn bij de oplevering (bestekseis). Dit houdt in dat de opname van de legionellarisicoanalyse uitgevoerd wordt voordat de cv-installatie en warmwatercirculatie zijn ingeregeld. Leidingen van de koude-warmteopslag in de bodem zijn nog buiten gebruik en afleversets bij appartementen nog niet aangesloten. Er zijn weinig opdrachtgevers die twee maanden na oplevering het legionellabeheersplan laten herzien. Dat is wel een voorschrift na een grote wijziging (het gebruik gaat van 0 naar 100% na het inhuizen).
  • Lekkages in leidingen. Dit kan een stadverwarmingsleiding zijn die lekt en voor het herstel met een bypass verlegd wordt tot iets te dicht bij een drinkwaterleiding. Maar het kan ook de leiding van een warmtebron zijn die constant warm water lekt op een drinkwaterleiding.
  • Het achteraf aanbrengen van lichtkoepels. Bij de verbouwing op de sportclub wordt de gang tussen de kleedruimtes overdekt met mooie lichtkoepels. In het voorjaar en in de zomer is de omgevingstemperatuur ineens 45°C in plaats van de buitentemperatuur in de open lucht.
  • Het achteraf aanbrengen van vloerverwarming. Maar ook, bij een verbouwing in een appartement, het verplaatsen van de keuken waarbij de drinkwaterleiding over de vloerverwarming wordt gelegd en niet er buitenom.
  • De leidingschacht in iedere woning waar de koudwaterleiding naar zolder gaat en de standleiding van de cv-installatie ligt.
  • Onvoldoende gronddekking. Hiermee bedoel ik de terreinleiding op de open velden op campings, onder de sportvelden op sportaccommodaties maar ook in de taluds (diagonale gronddekking).

 

Dan heb ik het nog niet over ‘inkoppertjes’ als cv-leidingen tegen drinkwaterleidingen aan, lekkende inbouwkeerkleppen in thermostatische mengkranen, circulatieleidingen warm water tot kort op de tappunten en mengventielen, leidingen achter warmtebronnen, gebouwen met een groot glasoppervlakte zonder klimaatbeheersing (zoals brandweerkazernes) en drinkwaterleidingen in plafonds van overdekte zwembaden.

 

Hotspots in hoogbouw met bodemenergie en afleversets

Mijn stelling is dat er in hoogbouw met bodemenergie en afleversets steevast hotspots aanwezig zijn. Het gebouw is immers altijd op temperatuur en koelt nooit af tot een waarde onder 20°C. De afleverset is per appartement een hotspot. De aanvoerleiding voor koud water, de set zelf en eerste meters warm water zijn altijd boven 20°C tot maximaal 55°C. Legionella (non-pneumophila) heeft vrij spel!

Om deze stelling te illustreren, gebruik ik graag het voorbeeld van de fontein in het overdekte winkelcentrum. Deze is aanwezig in een constante omgevingstemperatuur. Hiermee bedoel ik dat er nagenoeg geen verschil is tussen de temperatuur overdag en ’s nachts. Stel dat de temperatuur in het winkelcentrum op 22°C gehouden wordt, dan zal de watertemperatuur dit ook zijn. Door bezinksel en verblijftijd bij een constante 22°C ontstaat nagroei van legionella (non-pneumophila). Het is daarom dat de fontein met een beetje chloor legionellavrij gehouden wordt.

Dezelfde fontein buiten kent een fluctuerende watertemperatuur. Overdag in de zon tot iets boven 20°C, door verdamping en wind is de watertemperatuur iets onder de luchttemperatuur. In de nachtelijke uren koelt het water af tot onder 20°C. Legionella heeft het hier moeilijker om tot nagroei te komen. De temperatuur daalt steeds tot een waarde waarbij de bacterie inactief wordt.

 

Oplossing: plaatsen poortwachter

In deze situatie lijkt het plaatsen van een poortwachter, voordat er één drup water het gebouw instroomt, uitkomst te bieden. In ieder geval zolang alle 21 in de regeling Legionellapreventie genoemde soorten legionella als virulent gezien blijven (gebaseerd op artikel 36 uit het Drinkwaterbesluit en een RIVM-rapportage uit 2009).

 

Risico hotspots groter in luxere appartementencomplexen

In luxere appartementencomplexen is het legionellarisico hoger dan in ‘gewone’ woningbouw. De hotspots zijn hetzelfde, maar de leidingdiameters in luxere appartementencomplexen zijn groter. Er zijn immers meer badkamers per appartement. De druk en volumestroom bij gelijktijdig gebruik moet voldoende zijn, terwijl gelijktijdig gebruik niet dagelijks voorkomt. De omgevingstemperatuur in het appartement onder het appartement met stilstaand water bepaalt, samen met de warmte in de betonnen vloer waarin de waterleiding aanwezig is, de temperatuur van het stilstaande water. Een waarde boven 25°C is een logisch gevolg.

 

Hotspotvrij ontwerpen

Verschillende ISSO-publicaties geven ruim voldoende aandacht aan hotspotvrij ontwerpen. Maar wat doet u als er twee appartementen recht boven de technische ruimte van een gebouw zijn ontworpen waarin de temperatuur gemiddeld 35°C is en als de leidingen in de appartementen erboven in de vloer liggen? Het appartement niet laten verhuren, een airco plaatsen in de technische ruimte? Het gebeurt en staat niet in de publicaties.

 

Kortere verblijftijd drinkwater in leidingen

Nieuwe rekenmethodes dragen bij aan een kortere verblijftijd van drinkwater in gebouwen en hogere snelheden in leidingen. Hoe korter water in een gebouw is, hoe minder water beïnvloed wordt door een hotspot. In zorgcomplexen en seniorencomplexen is deze winst echter alweer teniet gedaan door minder handen aan het bed en minder uren in de zorg. Inventarisaties bij normoverschrijdingen laten vaak zien dat bewoners in deze complexen de douche niet meer gebruiken. De volgende stap is dat het toilet niet meer gebruikt wordt, iets wat momenteel steeds vaker voorkomt.

 

Circulatieleiding door de gang

De bestekeis dat de circulatieleiding voor warm water tot kort bij de tappunten aangelegd moet worden, leidt tot veel onnodige hotspots, energieverlies en hoge installatiekosten. Bij de installatie moet rekening gehouden worden met de wachttijdregeling om niet onnodig water weg te spoelen voordat water van gebruikstemperatuur uit de kraan stroomt. Een warmwatercirculatieleiding kan daarom centraal en geïsoleerd door een gang aangelegd worden. De uittapleiding naar appartementen/kamers kan dan ongeïsoleerd de tappunten voeden, vaak tot wel 12 meter leidinglengte vanaf de circulatieleiding. Een circulatieleiding door de gang en niet per appartement zorgt ervoor dat er minder weerstand in een systeem komt, minder warmte verloren gaat en er minder meters leiding en stuks inregelventielen aangelegd hoeven te worden.

 

Isolatie om uittapleidingen

Hotspots in warmwaterleidingen moeten net als in koudwaterleidingen voorkomen worden. Isolatie om uittapleidingen is daarom niet toegestaan. Na gebruik moet in een uittapleiding warm water binnen 45 minuten afgekoeld zijn tot omgevingstemperatuur. Vooral in de buurt van mengtoestellen is dit een hele belangrijke installatie-eis voor het voorkomen van hotspots voor legionella.

 

Lekkages, herstelwerkzaamheden en renovaties

Op het moment dat er lekkages ontstaan en herstelwerkzaamheden uitgevoerd worden, is alertheid noodzakelijk. Zeker als er in de infrastructuur rondom de waterleiding warme bronnen aanwezig zijn. Zomaar wat cases uit de afgelopen jaren:

  • Friesland: lekkage retourleiding koude-warmteopslag lekt water, drinkwatertemperatuur omliggende gebouwen verhoogd en legionella stroomt met geleverd drinkwater naar tappunten in diverse gebouwen.
  • Utrecht: lekkage heetwatersysteem. Drinkwater niet onder 22°C te krijgen in de winterperiode. Herstel door vorst niet mogelijk, bypass gelegd op de drinkwaterleiding en temperatuur drinkwater onbeheersbaar. Legionella in drinkwater en koeltorens.
  • Noord-Brabant: aanleg leiding onder sportveld door naar tijdelijk kleedgebouw. Onvoldoende gronddekking en volop zon.
  • Gelderland: renovatie douchegebouw buitenzwembad. Leiding onder zwarte tegels met 20 cm gronddekking. Koudwatertemperatuur 36°C.
  • Zeeland: renovatie hotel waarbij leidingen voor cv, warmwatercirculatie en koud water in het plafond van de gang aangelegd zijn. Totale breedte 60 cm. Drinkwatertemperatuur 32°C.

 

Begeleiding legionellapreventieadviseur

Voor en tijdens de bouw en aanleg van een drinkwaterinstallatie is begeleiding door een legionellapreventieadviseur eigenlijk een must. Deze moet in opdracht van de opdrachtgever werken en niet voor de aannemer (tenzij voorgeschreven door opdrachtgever in het bestek). Het doel van deze begeleiding moet zijn een veilige drinkwaterinstallatie, zonder onnodige tappunten (geen spoelprogramma of spuikleppen), zonder onnodige lengtes leiding, zonder onnodig veel beheerstaken en, ook belangrijk, zonder verrassingen achteraf.

De tijd die een legionellapreventieadviseur besteedt aan het voorkomen van missers en het voorkomen van terugkerend beheer verdient zich in de bedrijfsvoering terug. Ik zeg niet dat het te voorkomen is dat legionella aangetroffen wordt, maar wel dat hotspots voorkomen worden, de risico’s van nieuwe technieken afgewogen zijn en er geen onnodig jarenlang terugkerend beheer uitgevoerd moet worden. Op deze manier is een legionellarisicoanalyse en beheersplan bij oplevering van een complex af te geven.

In alle andere gevallen is een legionellarisicoanalyse pas zinvol als alle systemen in gebruik zijn en het complex gebruikt wordt. Anders worden hotspots gemist en is de eigenaar van het pand later de partij die het probleem van verkeerde aanleg mag oplossen en bekostigen.

 

Meer lezen over legionella:

Legionella eist meer slachtoffers dan koolmonoxide

Legionellabesmetting eist steeds meer mensenlevens

“Legionella ligt op de loer als je van richtlijnen afwijkt”

Wat is Legionella Pneumophila

Legionella sneller gedetecteerd dankzij nieuwe chip

Legionella voorkomen: waar gaat het fout?

Legionellaveilig installeren in de praktijk

Kwaliteit borgen bij collectieve leidingwaterinstallaties

Top vijf oorzaken van legionella in de drinkwaterinstallatie

Legionella komt nooit alleen

Installateurs kunnen gebouweigenaren helpen bij legionellapreventie

Reageer op dit artikel