artikel

Legionella komt nooit alleen

sanitair

Bij een legionellarisicoanalyse gaat het al snel over de keerkleppen en het spoelen. Maar dat is niet voldoende om de groei van legionella in een drinkwaterinstallatie te voorkomen. Legionellapreventie start niet voorbij de watermeter, maar ervoor.

Legionella komt nooit alleen
Foto: Hydroscope

Tekst: Henk Peelen, Hydroscope

Legionellapreventie start in veel gevallen met een legionellarisicoanalyse. De legionellapreventieadviseur begint zijn opname na het leveringspunt van het drinkwaterbedrijf en hij controleert veelal het werk dat de installateur heeft opgeleverd of het onderhoud dat de installateur de laatste jaren heeft uitgevoerd.

 

Legionellarisicoanalyse

Natuurlijk worden er onderdelen van het legionellabeheer meegenomen tijdens deze legionellarisicoanalyse, maar het gaat al snel over de keerkleppen en het spoelen. Terwijl het bij een legionellarisicoanalyse moet gaan over juiste doorstroomsnelheid, constanten als omgevingstemperatuur en verblijftijd en gelijktijdigheid van gebruik van de tappunten.

 

Legionellapreventie op drie plaatsen

Legionellabacteriën zijn altijd aanwezig in het drinkwater. De kunst van legionellapreventie is ervoor te zorgen dat de legionellabacteriën niet tot nagroei leiden op drie plaatsen:

  • in het distributiesysteem van het drinkwaterbedrijf;
  • in de aansluitleiding van een gebouw;
  • in de drinkwaterinstallatie van een gebouw.

 

Legionella in het distributiesysteem

Zoals ik al aangaf start legionellapreventie niet voorbij de watermeter, maar ervoor. Al heb je daar als installateur of gebouweigenaar geen bemoeienis. Als een locatie op een distributienet wordt aangesloten waar weinig doorstroming of veel corrosie is, dan heeft dit rechtstreeks invloed op het legionellabeheer in de drinkwaterinstallatie voorbij de watermeter.

 

Sediment in distributienet

Voedingsstoffen voor bacteriën ontstaan in het distributienet als een aantal gebruikers afgekoppeld is of corrosie een grotere rol gaat spelen. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld het buitengebied waar steeds minder kleinere boerenbedrijven overblijven, veranderende samenstelling van het drinkwater door deelontharding op pompstations, waterbesparing in industriële omgeving. In het distributienet ontstaat sediment, de temperatuur in de distributieleiding zal bij langere verblijftijd hoger worden (met name aan de buiswand) en de eerste nagroei van bacteriën is ontstaan.

Bemonsteren op distributienet

Door de wijze van bemonsteren op het distributienet is het lastig vast te stellen wat er precies gebeurt in het net. Er wordt een standpijp geplaatst, gespuid en daarna bemonsterd. Wat wij als adviseurs zien, is dat er voedingsstoffen vanuit het koudere distributiesysteem in de drinkwaterinstallatie binnenkomen. De omgevingstemperatuur in een gebouw is hoger dan buiten in de grond en dat verklaart een aantal normoverschrijdingen. Specifiek is wel dat het hier gaat om bacteriën van het geslacht legionella non-pneumophila.

Spoelen drinkwaterinstallatie geen oplossing

Vervelend genoeg: hoe beter er in de drinkwaterinstallatie gespoeld wordt, hoe meer kolonievormende eenheden legionella er gemeten worden tijdens een kweek. Een gebouwbeheerder kan daardoor in de situatie komen dat hij niet meer weet wat nog meer aan legionellapreventiemaatregelen te doen. Bemonstering van het inkomende drinkwater direct na de watermeter geeft niet altijd aan dat het probleem zich voor de watermeter bevindt. Hier is het water immers nog koud en de doorstroming het hoogst. Op het moment dat er wel sprake is van enige stilstand, is te zien dat er wel degelijk al legionella aanwezig is.

Water uit watermeter bemonsteren

Soms lukt het samen met het waterleidingbedrijf de watermeter voor gebruik te demonteren en het water uit de meter te bemonsteren. Er bevindt zich in de meeste watermeters stilstaand water onder het glas. Dit is niet toevallig in een aantal gevallen de eerste plek waar zich een legionellabron bevindt en waar al het water langs stroomt dat een gebouw ingaat.

 

Legionella in de aansluitleiding

Daar waar de drinkwaterleiding vanaf de straat naar een gebouw is aangelegd, is meer in de bodem aanwezig dan alleen de drinkwaterleiding. Tijdens de aanleg is er toezicht op de diepte van de drinkwaterleiding ten opzichte van de stadsverwarming en riolering. Maar bij een lekkage in een van de systemen wordt er onvoldoende gelet op invloed van warmte op de koude aansluitleiding voor het drinkwater.

Leidingdiameter aansluitleiding

Naast de onderlinge ligging van verschillende leidingen is ook de leidingdiameter van de aansluitleiding belangrijk. Is er een blusvoorziening aanwezig, dan is deze veelal bepalend voor de aansluitleiding en de verblijftijd van het drinkwater. Hier ontstaat hetzelfde probleem als bij het distributiesysteem.

Gronddekking boven aansluitleiding

De gronddekking boven de aansluitleiding is eveneens van belang. Door wijzigingen in de infrastructuur komt het voor dat aansluitleidingen die van oorsprong diep onder de schaduwrijke grond liggen, ineens vol in de zon in een talud zijn terecht gekomen. Vanaf boven is er dan nog voldoende gronddekking, maar vanaf de zijkant niet meer. Ook het bestraten kan zo zijn invloed hebben. Een tuin met planten boven de aansluitleiding of een zwart tegelpad maakt in temperatuur rondom de aansluitleiding voldoende verschil.

Foto: Hydroscope

Top vijf oorzaken van legionella in de drinkwaterinstallatie

Ik wil graag een top vijf geven van oorzaken van normoverschrijdingen legionella. Deze hebben één voor één te maken met het beheren en onderhouden van een drinkwaterinstallatie. De top vijf is samengesteld uit ervaringen van legionellapreventieadviseurs en in willekeurige volgorde.

  1. Defecte inbouwkeerklep in een thermostatisch mengtoestel

In alle thermostatische mengtoestellen zijn inbouwkeerkleppen aanwezig. Dit zijn de was- en douchemengkranen, onderbouw- en gewone mengventielen. In een doorsnee verzorgingshuis praat je maar zo over 200 stuks inbouwkeerkleppen die met name de stroming van warm water in de koudwaterleiding moeten voorkomen. In de richtlijnen is opgenomen dat de inbouwkeerkleppen per 10 jaar vervangen moeten worden, maar wie doet dit? Ook tijdens de legionellarisicoanalyse en het normale beheer is hier onvoldoende aandacht voor. De stroming van water door een thermostatisch toestel kun je controleren door je hand erop te leggen en in de omgeving afname te creëren.

  1. Opwarming van koud water

Er zijn te veel voorbeelden van opwarming van koud water die iedereen inmiddels herkent. Een veel gemaakte fout is dan een spoeladvies te geven en dit te automatiseren. Spoelen is uitstel van executie! Op het moment dat het spoelen niet gebeurt, is het legionellaprobleem terug en veelal verergerd. Of nu de spoeler op vakantie is, de batterij van de spoelautomaat leeg is, de afsluiter hapert of de spoelklep op een verkeerde stroomgroep is aangesloten. Niet spoelen terwijl dit noodzakelijk is, levert direct een normoverschrijding op. De reden hiervoor is dat het probleem alleen maar onderdrukt wordt, en niet geëlimineerd. Na verloop van tijd zal er ondanks het spoelen altijd legionella aangetroffen worden.

De pers-kruisverbinding tussen warm en koud water wil ik wel even duiden, en dan specifiek twee situaties die veelvuldig tot problemen leiden:

  • De ongedwongen uitloop bij mengkranen op schoonmaakhaspels en handknijpdouches. Hier zijn de controleerbare keerkleppen van groot belang. Voer de jaarlijkse controle uit op juist functioneren hiervan, maar ook de fysieke controle door af en toe eens de mengkraan vast te pakken als deze niet gebruikt wordt.
  • De laatste tijd komt het maken van een kappersdouche met een gewone wastafelmengkraan in de zorg opvallend veel voor. Op de uitloop van de mengkraan wordt een slang bevestigd en een knijpdouche. Er wordt voorbijgegaan aan de drinkwaterbeveiliging middels keerkleppen en een beluchter; de keerkleppen vanwege legionellapreventie en de beluchter vanwege het voorkomen van hevelen als de knijpdouche in de wasbak ligt.
  1. Omgevingstemperatuur

Een steeds groter wordende uitdaging voor de installatiebranche is de omgevingstemperatuur. Hoe houd ik het koude water koud genoeg in een gebouw waar de omgevingstemperatuur altijd tussen 22°C en 24°C is? Dit was altijd al een uitdaging in de zorg, maar in de gestapelde bouw is dat een minstens even grote uitdaging geworden. Ik durf te stellen dat het niet meer te voorkomen is dat er legionella non-pneumophila ontstaat in gebouwen waar het zomer en winter tussen 22°C en 24°C is. Een aantal factoren is gewoon niet meer te voorkomen:

  • de luchttemperatuur beïnvloedt steevast de temperatuur van het plafond waarin de drinkwaterleiding van de bovenliggende woning ligt;
  • de mengkranen koelen nooit af tot onder omgevingstemperatuur;
  • vaak zijn er te grote leidingdiameters gekozen voor gelijktijdigheid die in de praktijk niet voorkomt;
  • gebouwen worden minder gebruikt, dus er is een grotere verblijfstijd van het water in de leidingen door waterbesparing en personeelstekort in de zorg.
  1. Stilstaand water

Dit lijkt een inkoppertje: dode leidingdelen en leidingen naar tappunten die niet meer worden gebruikt. Na een controle worden de dode leidingdelen verwijderd en de niet meer gebruikte tappunten afgekoppeld, want spoelen is immers uitstel van executie. Alleen wordt de volgende stap vaak vergeten: past de leidingdiameter nog wel bij het gebruik van de installatie nu er tappunten afgekoppeld zijn?

Stilstaand water treedt dus niet alleen op in dode leidingen en leidingen naar niet-doorstroomde tappunten, maar ook in te grote leidingen. In te grote leidingen stroomt het water alleen daar waar de weerstand het laagst is, dus midden in de leiding en niet aan de buiswand. Het probleem van stilstaand water is dus niet verholpen door het afkoppelen van niet doorstroomde leidingdelen.

Noodzakelijk is te weten welke gelijktijdigheid in gebruik nodig is om de drinkwaterleidingen met voldoende doorstroomsnelheid te gebruiken. Wordt dit niet bereikt in de dagelijkse praktijk, dan is een preventieve wekelijkse of maandelijkse spoeling noodzakelijk. Bereken hoeveel tappunten er geopend moeten zijn om de gehele drinkwaterinstallatie met voldoende doorstroomsnelheid te doorstromen. Dit natuurlijk wel met de wetenschap dat spoelen uitstel van executie is en dat een blijvende oplossing gezocht moet worden, passend bij het gebouw, de gebruikers en de toekomst van het gebouw.

  1. Geen onderhoud

Onderhoud bespaart! Toon dat maar eens aan door een rekening te sturen van het vervangen van inbouwkeerkleppen of het verjongen van een stuk leiding. Niemand ziet een verschil. Pas als er iemand ziek wordt door het gebruik van water uit een niet-beheerde drinkwaterinstallatie, blijkt hoeveel schade er had kunnen worden voorkomen. Naast het leed dat iemand wordt aangedaan zijn er de technische en juridische kosten. Alles moet ineens wijken voor legionellapreventie en de normale bedrijfsvoering komt in gevaar. Maak gebouweigenaren hierop attent en besteed een paar uur per maand aan onderhoud en beheer van de drinkwaterinstallatie. Laat u hierin begeleiden door vakmensen en een planning.

Meer lezen over legionella:

Wat is Legionella Pneumophila?

“Legionella ligt op de loer als je van richtlijnen afwijkt”

Legionella eist meer slachtoffers dan koolmonoxide

Legionella sneller gedetecteerd dankzij nieuwe chip

Legionella voorkomen: waar gaat het fout?

Legionellaveilig installeren in de praktijk

Kwaliteit borgen bij collectieve leidingwaterinstallaties

Reageer op dit artikel