artikel

Ook monumenten op termijn aardgasvrij

klimaattechniek

Hoewel er beperkingen zijn, kunnen ook monumenten op een duurzame manier verwarmd worden. Daardoor is het niet ondenkbaar dat ook monumentale panden op termijn van het gas af gaan. Enige creativiteit is echter wel vereist, want je kunt in een monument niet zomaar een gaatje boren om een pijp te leggen.

Ook monumenten op termijn aardgasvrij

Tekst: Joop van Vlerken

 

“Dat je een monument niet van het aardgasnet af kunt halen is echt een fabel. Er zijn voldoende duurzame manieren om een monument te verwarmen.” Dat zegt Ramon Pater, restauratie-adviseur bij Archivolt architecten. Hij bestrijdt daarmee de aanname dat het gasnet in stand moet worden gehouden om oudere gebouwen te verwarmen. “Ik verwacht dat de innovatie in de installatiesector in de komende jaren zo snel gaat dat er kleinere en efficiëntere apparaten op de markt komen die makkelijker in monumenten te verwerken zijn.”  

En op het gebied van duurzame elektriciteit zijn zelfs zonnepanelen niet uit den boze voor monumenten legt Pater uit. “Op de daken van renovatieproject Het Schip, een rijksmonument in Amsterdam, zijn zonnepanelen geplaatst. Dat kon omdat ze door een hoog opstaande dakrand uit het zicht liggen.”  

 

Veel ruimte voor duurzame technieken

Restauratiearchitect Maarten Fritz is het met Pater eens dat het toepassen van duurzame en innovatieve maatregelen in monumenten helemaal niet onlogisch is. “Sterker nog, Monumentenzorg is de belichaming van duurzaamheid. Je geeft gebouwen een nieuw leven en dat is pas echt duurzaam. Ook in praktische zin zijn er veel mogelijkheden voor de toepassing van duurzame technieken, omdat er vaak veel ruimte is in oude gebouwen. Bovendien zijn de muren vaak dik, waardoor ze warmte beter vasthouden.” 

Wel zijn er beperkingen omdat je het interieur en exterieur niet wilt aantasten, maar dat kun je creatief oplossen. In het stadhuis in Maastricht hebben we bijvoorbeeld de mechanische ventilatie geïntegreerd in de schoorstenen. Op elke kamer is een schoorsteenmantel, die we gebruiken om lucht in de kamers te brengen. Achter het schilderij boven de schoorsteenmantel wordt de lucht afgezogen.” 

In het Stadhuis van Maastricht is de ventilatie weggewerkt in de schoorsteenmantel boven de kachel.

 

Renovatieprojecten in bouwteam

Beide architecten bevestigen dat het vervangen van de installaties in monumenten veel aandacht vereist. Pater: “We maken alle vakmensen in een project duidelijk in wat voor gebouw ze bezig zijn. En als ze dat eenmaal weten, vinden ze het ook leuk om zelf ook met oplossingen te komen voor bepaalde hindernissen. Daarom werken we voor monumentale renovatieprojecten ook altijd in een bouwteam, zodat we optimaal gebruik maken van de kennis van alle partijen in het project.” 

Ook Fritz licht de vakmensen voor over het gebouw waarin ze werken. Volgens hem is het afhankelijk van de persoon of iemand geschikt is om in restauratieprojecten te werken. “Je moet het echt leuk vinden om onderdeel te zijn van een restauratieteam. En daarnaast vraagt het werk ook specifieke kwaliteiten. Je moet in een restauratie niet zo maar een gaatje boren om even een pijpje te leggen. De aard van het werk vraagt veel meer om terughoudendheid dan om de botte bijl. Je moet van tevoren goed nadenken hoe je van a naar b komt met je leidingen en hoe je dat realiseert.”  

 

Verduurzaming woningbouwcomplex Het Schip  

Pater renoveerde afgelopen jaren met Archivolt architecten woningbouwcomplex Het Schip, dat uit 82 woningen bestaat. Het door Michel de Klerk ontworpen complex is een icoon van de Amsterdams School en stamt uit 1919.  

Een groot voordeel bij de verduurzaming van het complex was volgens Pater dat het interieur wel aangepakt mocht worden. “Bij een eerdere renovatie eind jaren 70 zijn alle historische elementen aan de binnenkant al verwijderd. Wij renoveren veel Rijksmonumenten die als woningcomplex gebruikt worden en daar zie je dat wel vaker. Dat is natuurlijk zonde, maar daardoor was het werk een stuk eenvoudiger. Als je te maken hebt met meer monumentale interieurs, moet je zoeken naar hoe je leidingen weg kunt werken en moet je veel meer rekening houden met de mogelijkheden van een gebouw.”  

Daarnaast is het zaak om zoveel mogelijk van de oude infrastructuur van het gebouw opnieuw te benutten, legt Pater uit. “De schoorstenen hebben we bijvoorbeeld opnieuw gebruikt om ventilatiekanalen en rookgasafvoeren in aan te brengen.” 

 

De schoorstenen van het Schip zijn gebruikt om ventilatiekanalen en rookgasafvoeren in aan te brengen.

Van energielabel G naar energielabel A

Pater vertelt dat in Het Schip hedendaagse isolatiepakketten toegepast konden worden. “Dat, gecombineerd met het feit dat de woningen kleine ramen hebben, maakt dat de warmtevraag van dit gebouw erg laag is. Daarom hebben we gekozen voor het gebruik van zonneboilers en pv-panelen Daarnaast worden de woningen verwarmd door een gemeenschappelijke cv-installatie met een opslagvat voor tien tot twaalf woningen, die individueel bemeterd worden.”  

Volgens Pater is de installatietechniek in het gebouw bovendien zo ingericht dat er in de toekomst makkelijk een duurzame warmtebron op aangesloten kan worden. “Zo is er in het hele gebouw vloerverwarming aangelegd die veel makkelijker te combineren is met alternatieve warmtebronnen en lagetemperatuurverwarming. Het gebouw is daarmee klaar voor de toekomst. De woningen zijn van een G- naar een A-label gegaan en hebben een EI-waarde van 0,8. Dat is voor monumenten ongeveer het hoogst haalbare.” 

 

Installaties vervangen in Jachthuis Sint-Hubertus

Jachthuis Sint Hubertus is een gastenverblijf voor gasten van de Nederlandse Staat en tevens een museum. In tegenstelling tot Het Schip was het interieur nog in oorspronkelijke staat en dat moest ook zo blijven. Maar de installaties in het Jachthuis waren in erg slechte staat en moesten daarom volledig worden vervangen, vertelt Fritz.  

“Berlage heeft erg zijn best gedaan om de installaties achter de schoonmetselwerkwanden en het fijne tegelwerk weg te werken. Dat betekende wel dat het voor ons een enorme klus was om bij de armaturen en schakelpunten te komen. Om het installatiewerk toch onzichtbaar te kunnen vernieuwen, hebben we de vloer van de eerste verdieping tijdelijk verwijderd. Het parket hebben we eerst genummerd, zodat we het weer in de goede volgorde konden terugleggen. Toen de vloer weg was, ontstond een grote horizontale leidingschacht van waaruit alle lichtpunten bereikbaar waren. Elke lamp heeft zijn eigen kabel gekregen naar een goed toegankelijk verzamelpunt en van daaruit een kabel naar het schakelpunt. Dit hebben we onder meer gedaan om de bereikbaarheid van de installaties te vergroten. Dat was een eis van het Rijksvastgoedbedrijf.” 

Berlage heeft zijn best gedaan om alle installaties achter schoonmetselwerk en tegels weg te werken.

 

Ledverlichting in monumenten

Restauratie betekent niet dat er geen innovatieve elementen toegepast kunnen worden, vertelt Fritz. “Je wordt juist heel creatief als je wilt dat er zo weinig mogelijk zichtbaar is. Omdat het Jachthuis gebruikt wordt als museum worden er groepen rondgeleid, wat vluchtwegbeveiliging noodzakelijk maakt. De bekende groene uitbordjes zouden afbreuk doen aan het interieur. Daarom hebben we de noodvoorzieningen in led aangebracht onder de tapijten, zoals dat bijvoorbeeld in vliegtuigen gebruikelijk is.”  

Over het werken met ledverlichting is Fritz enthousiast. Hij deed er veel ervaring mee op tijdens de restauratie van het stadhuis in Maastricht. “Led biedt veel mogelijkheden. In het stadhuis van Maastricht hangen prachtige kroonluchters. Die hebben we helemaal opnieuw bedraad en voorzien van led. Vroeger werd het stadhuis van buiten belicht in de avond, maar tegenwoordig kiezen ze ervoor om de kroonluchters aan te laten staan en wordt het monument op die manier goed zichtbaar in de avonduren.”  

Ook de ontwikkelingen op het gebied van draadloze verbindingen volgt Fritz op de voet. “De betrouwbaarheid van draadloze apparatuur is enorm toegenomen. Die kan dus bijvoorbeeld ook toegepast worden in brandmelders”, besluit hij. 

 

Vakbeurs Renovatie

Ieder jaar is in de Brabanthallen in Den Bosch de beurs Renovatie. De vakbeurs richt zich op verbetering van bestaande woningen & utiliteitsgebouwen.

 

Meer lezen over renovatie en duurzaam verwarmen

Installateur spilfiguur bij verduurzaming bestaande woning

Renovatieconcept voor NOM-portiekwoning

Nul-op-de-meter-renovaties met een warmtepomp

‘Met open mind naar nul-op-de-meter’

‘CO2-emissie, daar moet het eigenlijk over gaan’

Duurzaam verwarmen kan ook in monument

Ook monumenten op termijn aardgasvrij

Cv-ketel eruit, hybride warmtepomp erin

Geen gasketel meer, maar wat dan wel

Reageer op dit artikel